| تبليغات | X |
نهقشبندی، ڕێ و ڕهوشت (تهریقهت)ێكه كه خراوته پاڵ خواجه « بهاءالدّین نقشبند بخارایی(791 ـ 717 كۆچی) »، بهڵام ناتوانین بڵێین بههائهددین بنیات دانهری ئهو تهریقهتهیه، چونكه له ڕاستیدا تهریقهكهی ئهو، ههر درێژهی تهریقهتی خواجهگانه، ئهو ڕێ و ڕهوشت و سلووكهی كه خواجه یووسفی ههمهدانی(535 ـ 440 كوچی) و خواجه عهبدولخالقی غوجدهوانی(575 ـ493 كوچی) دایان مهرزاندبوو.
خواجه بهائوودین، كه ناوبانگی «شاهی نهقشبهند»ه ، له سهیید ئهمیری كولالهوه تهریقهتی وهرگرتوه و له پاشان، بوو به زیندووكهرهوه و ڕاستكهرهوهی تهریقهتی خواجهگان و بهم جۆره، تهریقهتی نهقشبهندی بوو به كۆ كراوهی دهرز و فێر كاریییهكانی «عبدالخاق غجدوانی» و «بهاءالدّین بخارایی».
ئهم تهریقهته به ماوهێیكی زۆر كهم له ''ماوراءالنهر'' و ''خوراسان''دا پهرهی سهند و له پاش بههائهددین جێنشینهكانی ئهو علاءالدّین عطار (فهوت 802 كۆچی) و محمّد پارسا(فهوت 822 كوچی) و یعقوب چرخی(فهوت 851 كوچی) دهستیان كرد به ئیرشاد كردن و دهستێكی باڵایان ههبوو له بڵاوهپێدانی تهریقهتهكهدا و له دوای ئهوانیش، خواجه«عبیدالله احرار» (895 ـ 806) سهری ههڵدا كه ناودارترین و دسهڵاتدارترینی شێخهكانی چهرخی تهیموور خانی ناودار به «لهنگ»ه و ئهم تهریقهته له چهرخی ئهحراردا، گهیشته چیای دهسهڵات و ناوبانگ و پهرهسهندن.
بناغهی تهریقهتی نهقشبهندی له سهر سوننهتی پیغهمبهر(د.خ) و شهریعهت و دووره پهرێزی له بیدعه دامهزراوه و داكۆكی ئهكات له سهر ئهوه و و ههر ئهم خاڵه بووهته هۆی ئهوهی كه تهریقهتی نهقشبهندی له خۆرههڵات و خۆرئاوای جیهانی ئیسلامدا پهره بستێنێ و به تایبهت ببێ به ڕهوشتی سۆفیانهی زانایان و ئهدیبان و فیقهـ زانانی ئیسلام و لهوانه، شێخی «ابنحجر هیتمی»(974 ـ 909)، وتوویهتی: :« الطریقة العلیة السالمة من كدورات جهلة الصوفیه، هی الطریقة النقشبندیة» واته: « ئهو تهریقهی كه له خهوش و خاڵ و نالهباریییهكانی سۆفیه نهزانهكان، خاڵی و دووره، ههر تهریقهی نهقشبهندیه».
یهكیك له گهورهكان و مورشیدهكانی تهریقهتی نهقشبهندی كه له چهرخی ئهودا نهقشبهندی زۆر بلاو بووهوه، « مولانا شاه غلامعلی عبدالله دهلوی»ه (1240 ـ 1158) . له سهردهمی ئیرشادی شاعهبدوڵڵادا، خواناس و زانای گهورهی كورد «ضیاءالدین ابوالبهاء مولانا خالد ذوالجناحین شهرزوری» (1242ـ 1193) به رێنوێنی كردنی یهكێك له موریدهكانی ئهو له سالی 1222 كوچیدا ئهچێ بۆ ''دیهلی'' له هیندستان و له پاش یهك ساڵ به وهرگرتنی تهریقه و ئیجازهی ئیرشادهوه ئهگڕێتهوه بو كوردستان و دهست ئهكات به ئیرشاد و بڵاو كردنهوهی تهریقهتهكهو لهو كاتهوه، تهریقهتی نهقشبهندی ـ كه تا ئهو سهردهمه له كوردستاندا ئهونده ناوبانگ و بڵاوهی نهبووه ـ به جوریك بڵاوه ئهكات و پهره ئهستێنێ كه تهنانهت دهسهڵاتداران و زانایان و لهوانه، مامۆستاكانی مهولانا خالیدیش، ئهبن به ئۆگری.
له پاش مهولانا خالید، خهلیفهكانی له ناوچه جۆر به جۆره ئیسلامیهكاندا، دهستیان كرد به ئیرشاد و بهرهو پێش بردنی تهریقهتهكه. «شیخ عثمان سراجالدّین نقشبندی» یهكێكه له جیگهداره زۆر بهناوبانگهكانی مهولانا خالید و سالی 1995 كوچی له شارۆچكهی تهوێڵهی ههورامانی كوردستانی بهشی عیراقدا، پێی ناوته ئهم جیهانه و له پاش باڵق بوون، دهستی بردوهته خوێندنی ئایینی و ههر له سهردهمی لاویهتیهوه، ئۆگری سۆفیهتی و خواناسی بووه و له پاڵ خویندندا، خهریكی سولووكیش بووه و چاوهڕی بووه به خزمهتی پیاوێكی تهواوی تهواو بار هینهر(كامل مكمّْل) بگات ههتاكوو تهریقهتی لێ وهربگری و لهو كاتهدا، مهولانا هات بو ''بهغداد'' و شێخی «سراجالدّین» تهریقهتی لێ وهرگرت و وهك ههوهڵین خهلیفهی مهولانا خالید، سالی 1228 كۆچی له سلیمانیدا ئیجازهی خهلیفایهتی و ئیرشادی له دهستی ئهو ئهستاند.
له زهمانی حهزرتدا نوور و بهركهتی هاوڕێیهتی پێغهمبهر ، دروودی خوای له سهر بێ، ئهونده فراوان و عالهمگیر بوو حیسابی نهئهكرا.
ههروا له زهمانی تابعینیشدا ههرچهند ئهو شێوه پێشوه نهما بوو، بهڵام پاشماوهی نووری بهركهتی زهمانی پێغهمبهر هێشتا گهلێ زۆر بوو و مهجالی ئهوه نهبوو كهسێ به تایبهتی مهشهوور ببێ به مورشید و مورهببی. بهڵام له سهدهی پاشهوهدا كهسانی نهزان و بێئاگا له خوا و دنیا پهرست ئهونده زۆر بوون پیاوانی راستهقینه وهك ئهستێرهی شهوی تاریك دیارییان ئهدا و به یهكه یهكه ئهژمێررا بۆیه یهكه یهكهی ئهو كهسانهی به هاوڕێیهتی پیاوه بهرزهكانی وهك خولهفای راشیدین و ئهصحابه و تابیعین پهروهرده بووبوون كهناریان گرت و له ئههلی فهساد و خراپه و بێئاگایی دوور كهوتنهوه. ئهوانهش كه ئهیانویست بچنه سهر ڕهوشت و خووی ئهوان دهوری ئهوانیان ئهدا و لهوان خڕ ئهبوونهوه و له سهر ڕهوشتی ئهوان دهستیان ئهكرد به عیبادهت و ئایینپهروهری و زوهد و خهڵوهت و پاك كردنهوهی نهفس له ڕهزیله و خراپه و وهرگرتنی خووڕهوشتی پاك و بهرز كه پێی ئهوتری غهزای گهوره(الجهاد الأكبر) كه غهزای نهفسه. ئهم كهسانه ئهبوون به پێشهنگ و پێشوای موسوڵمانان و دیاره ههریهكێ لهمانه ڕێ و شوێنێكی تایبهتی بۆ خۆی وهر ئهگرت.
بۆ نموونه ئهم ئادابهی كه ئهمڕو مهشهووره به تهریقهتی نهقشبهندی وهختی خۆی له سهردهمی حهزهرتی ئهبووبهكری صیددیقهوه خوای لی رازی بێ تا زهمانی شێخ بایهزیدی بهسطامی ناو نراوه به «تهریقهتی صیددیقییه» و له سهردهمی شێخ بایهزیدی بهسطامییشهوه تا سهردهمی خواجه عهبدولخالقی غهجدهوانی ناو نراوه به «تهریقهتی طیفورییه» و له سهردهمی خواجه عهبدولخالقیشهوه تا سهردهمی سهیید موحهممهدی بوخارایی كه مهشهووره به شاهی نهقشبهند ناو نراوه به «تهریقهتی خواجهگان» و له سهر دهمی ئهویشهوه تا سهردهمی خواجه عوبهیدوڵلای ئهحرار ناو نراوه به تهریقهتی «نهقشبهندییه» و له سهردهمی خواجه عوبهیدوڵلای ئهحراریشهوه تا سهردهمی سهیید ئهحمهدی فارووقی سهرهیندی ناو نراوه به «تهریقهتی نهقشبهندییهی ئهحرارییه» و له سهردهمی ئیمامی ڕهببانیشهوه ـ كه ههموو ئهولیا هاودهنگن لهوهدا كه تازهكهرهوهی ههزاری دووههمی هیجریه(مجدد الف ثانی) ـ ناو نراوه به تهریقهتی «موجهددیدییه» و ئهم ناوه تا سهردهمی شاهـ مهظهری مامۆستای شاهـ عهبدوڵلای دیهلهوی بهردوام بووه و له سهردهمی ئهویشهوه به تهریقهتی «مهظهرییه» ناوبانگی دهركردوه و له سهردهمی مهولانا خالیدی شارهرزووریشدا مهشهوور بووه به «خالیدییه». به ههر حاڵ ئێستا له ناو مهنسووبهكانی ئهم تهریقهتهدا ناوی «نهقشبهندییه» باوه.
..................
سهرچاوه: یادی مهردان؛ نووسراوی مامۆستا مهلا عهبدولکهریمی مدرس؛ بهرگی یهکهم، لاپهڕهی 134ـ 132.
تهریقهت له عورفی ئههلی تهسهووفدا به مهعنای سلووك و گرتنهبهری ڕيگای به جێ هێنانی عيبادهت و فهرمانبهرداريی خواي تهعالايه به دڵسوزی و به ڕاستی.
خواي تهعالا له قورئاندا فهرموويهتی: « وَما خَلَقْتُ الجِنَّ وَ الإنْس إلّا لِيَعْبُدُون» واته: ئادميزاد و جنوكهم بۆ هيچ دروست نهكردوه بۆ ئهوه نهبێ بمپهرستن و بهندهگيم بكهن. پهرهستين و بهندهگیيش ئهبێ به دڵسۆزانه و خاوێن و بێگهرد بێ. خوا له قورئانا فهرموويهتي:« و َما اُمِروا إلّا لِيَعْبُدُوا الله مُخْلِصينَ لَهُ الدِّين» واته: فهرماني هيچيان نهدراوهتێ ئهوه نهبێ خواپهرستييان خاوێن و بێگهرد بێ. ههروهها فهرموويهتي:«ألا للهِ الدّين ُالخالِص» واته: پهرستني بێگهرد ههر بۆ خوايه. پهرستنيش كه پێويسته خاوێن و بێگهرد بێ، دوو بهشه: يهكهم: ئهسڵیيه كه ئيعتقاد و باوڕه به زاتی خوا و فريشتهكان و پێغهمبهران و ئهو كتێبانهی كه خوای تهعالا ناردوونی بۆ سهر ئهو پێغهمبهرانه و باوهڕ به ڕۆژی قيامهت و قهزاو قهدهر واته باوهڕ بهوه كه ههرچی له عالهمدا ئهبێ و ئهكرێ ههمووی خوا پێی ئهزانێ و به دروست كردنی خوايه.
بهشی دووههميش فهرعيياتی دينه كه وتنی كهليمهی شههادهته واته« أشهدُ أنْ لا الهَ الا الله و أشهدُ أنَّ محمّداً رسولُ الله» و به جێ هێنانی پێنج فهرزهی نوێژ له ههموو شهو و ڕۆژێكدا و ڕۆژوو گرتنی رهمهزان له ههموو ساڵێكدا و دانی زهكاتی ماڵ به موستهحهققان و حهجی ماڵی خوا له مهككه بۆ ههر كهس دهسهڵات و توانای ببێ، وهك له شهرعدا باسی كراوه.
بهشی یهکهم كه ئيمان و باوهڕه، به سادهيی له تهمێ و تهربيهی ناو ماڵ و له دهمی موسڵمانان وهر ئهگيرێ و به شێوهی عيلميش له خوێندنی كتێبی ئيعتقاد و دهرس وهرگرتن له مامۆستايانی زاناوه وهر ئهگيرێ. ههروهها بهشی فهرعيياتيش له تهمێ و تهربيهی ناو ماڵ و چاو لێ كهريی موسڵمانان و له خوێندنی دهرسی شهرع وهرئهگيرێ لای مامۆستای زانا و شارهزا.
خاوێنی و بێگهردی له عيبادهتدا كه بۆ ئهسلیياتيش و فهرعیياتيش پێويسته، چهند ڕيگای ههيه، يهكهم: بههرهيهكه خوا ئهيبهخشێ به ئادهمزاد و هيدايهتی ئهدا كهوا به ساغی و ڕاستی خهريكی خوا پهرستی ببێ. دووههم: به جێهێنانی ئادابی دين وهك كردنی ئهو شتانهی خوا فهرمانی به كردنيان داوه و نهكردنی ئهو شتانهی خوا فهرمانی به نهكردنيان داوه كه ئهمهش ورده ورده ئهبێ به هۆی ئهوه كه نهفسی ئينسانی له سهر دا بمهزری. سێههم: ئهو جۆره ههوڵ و تێكۆشانه كه پێغهمبهر (د. خ) كردوويهتی و بهردهوام بوون له سهر تاعهت و سهبر و خۆ ڕاگرتن له بهر باری ئازار و زهحمهتی دوژمناندا و ههوڵ دان وجيهاد له ريگهی ڕاستيدا و خۆ دوور ڕاگرتن لهوانه كه غافڵ و بێهۆش و بێئاگان له بهجێهێنانی واجباتی دين، چونكه نهفسی ئينسان ههميشه ئينسان بهرهو گوناهـ و خراپه رائهكێشی و نهفس تا له سيفاتی خراپ پاك نهكريتهوه، مهيدانی ئهوه ئهبێ كه شهيتان كنهی تيا بكا و له ڕێی چاكه لای بدا، بويهش پێغهمبهر(د. خ) فهرموويهتی: « إنّ الشَّيطانَ لَيَجری مِنْ إبنِ آدَم مَجْرَی الدَّم» واته: شهيتان وهك خوێن به ناو لهشی ئادهمزاددا دێت و دهچێ. به كورتی نهفسی ئينسان بێ تهزكيهو خاوێن كردنهوه ناگا به پايهی دڵسۆزی، بۆيهش خوا فهرموويهتی: « وَالَّذينَ جاهَدُوا فِينا لَنَهْدِيَنَّهُمْ سُبُلَنا » واته: ئهوانهی له ڕێگای ئێمه تێكۆشاون ڕێگای خۆمانيان نيشان ئهدهين. ههروهها فهرموويهتی: « قَدْ أفلَحَ مَنْ زَكّاها وَ قَدْ خابَ مَنْ دَسّاها» واته: ئهو كهسهی نهفسی خۆی خاوێن بكاتهوه رزگاری ئهبی و ئهو كهسهی گومڕای بكا ڕهنجی به خهسار ئهچێ.
چوارهميش به هۆی هاوڕێيهتی و خۆشهويستيی راستانی مهيدانی خواپهرستی وهك پێغهمبهران و ڕێبهرانی دين. له سهر ئهم بناغهيه خوا فهرموويهتی:« يا أيُهَا الّذينَ آمَنُوا اتّقُوا اللهَ وَ كُونُوا مَعَ الصّادِقِين» واته: ئهي خاوهن باوڕهكان! له خوا بترسن و له گهڵ ڕاستان بن. و پێغهمبهريش فهرموويهتی: « وَ الّذِی نَفْسِی بِيَدِهِ لا يُؤمِنُ أحَدُكُم حَتّی أكونُ أحَبُّ إلَيْهِ مِنْ وَلَدِهِ وَ والِدِهِ وَ النّاسِ أجمَعيِن » واته: قهسهم بهو خوايهی گيانی من به دهستی ئهوه، ئيمانی كهستان تهواو نابێ تا منی لا له مناڵی و له باوكی و له ههموو خهڵك خۆشهويستتر نهبێ.
جا كه هاوڕێيهتی پياوچاكان له گهڵ خۆشويستندا هاته دی و ئينسان ڕێگای ئهو پياوچاكانهی گرت، دڵی ئهبێ به ئايهنهێ سيفات و ڕهوشتی ئهو كسانه و بهو جۆره كه دڵی ئهوان نوورانی بووه، دڵی ئهميش نووراني ئهبێ. وهكوو چۆن ئينسان ئهگهر لای ئاگردا دابنيشێ ههموو لهشی گهرم دائهگيرسێ يا لای ئينساني زوير و پهست دابنيشێ خهم و مهينهت دای ئهگرێ و لای بۆن خۆشێکا دابنيشێ بۆنی خۆش ئهبێ. له سهر ئهم ئهساسهيه پێغهمبهر(د.خ) فهرموويهتی:« ما صَبَّ اللهُ في صَدري شَيْئَاً إلّا صَبَّهُ فِي صَدْرِ أبيبَكر» واته: خوا هيچی نهرژاندوته سنگی منهوه كه نهيرژاندبێته سنگی ئهبووبهكريشهوه.
له سهر ئهم نهريته بوو هاوڕێكانی پێغهمبهر(د.خ) به بهرهكهتی هاوڕێيهتی پێغهمبهرهوه دڵيان نوورانی بوو، تابعين به بهرهكهتی هاوڕێيهتی هاوڕێكانی پێغهمبهرهوه دڵيان ڕووی كرده خوا و پاكی و ساغی و بێگهردي له دڵياندا جێگير بوو.
له سهر ئهوهش كه خواي تهعالا خۆی خاوهن ئيرادهيه و « يَخْتَصُّ بِرَحْمَتِهِ مَنْ يَشاء » چهند كهسێ له يارانی پێغهمبهر له ناو ئهوانیترياندا سهركهوتووتر بوون و له ناو كومهڵی ياراندا دهركهوتن و كهسانیتريش سووديان لهمان وهرگرت. بۆ نموونه حهزرهتی ئهبووبهكر(ر.خ) شێوهی يادی پهنامهكی و دامهزرانی دڵ و بهندايهتيی ساغي له دڵدا دامهزرا. سهلمانی فارسیيش له حهزرهتی ئهبووبهكرهوه ئهمهی بۆ مايهوه. ئيمام قاسمی كوڕی موحهممهدی كوڕی ئهبووبهكريش لهوهوه. ههروهها بايهزيدی بهسطاميش له ئيمام جهعفهری صادقهوه ئيستيفادهی نوور و بهركهتی كرد.
سهرچاوه: یادی مهردان؛ نووسراوی مامۆستا مهلا عهبدولکهریمی مدرس؛ بهرگی یهکهم، لاپهڕهی 132ـ 129.
به نێوی خودای مهزن
به یارمهتی خودا لهم بڵاگهدا، سهبارهت به عيرفان،تهريقهتی نهقشبهندی،حهزرهتی مهولانا خاليد شارهزووری و مهشايخی نهقشبهندی كوردستان ـ به تايبهت پيرانی ههورامان ـ به زمانی كوردی بابهت و وتار بڵاو دهبێتهوه.
نێو و مێژووی وهفاتی شێخه نهقشبهندیهکانی ههورامان:
حهزرهتی شێخ عوسمان سراجوددین (1283 کۆچی مانگی). حهزرهتی شێخ موحهممهد بههائوددين(1298). حهزرهتی شێخ عهبدولڕهحمان ئهبولوهفا (1284). حهزرهتی شێخ عومهر زيائوددين(1318). حهزرهتی شێخ ئهحمهد شهمسوددین (1307). حهزرهتی شێخ عهلی حوساموددين(1358). حهزرهتی شێخ موحهممهد نهجموددين(1337). حهزرهتی شێخ موحهممهد علائوددين(1373). حهزرهتی شێخ موحهممهد عوسمان سراجوددینی دووههم (1417).
